آلمان‌ها در خلیج فارس؛ چگونه پای قدرت سوم به جنوب ایران باز شد؟
حیدر امیری، نویسنده کتاب «آلمانی‌ها در خلیج فارس؛ عصر قاجار»، با تشریح چگونگی ورود آلمان‌ها به آب‌های جنوب ایران می‌گوید نخستین حضور عینی این کشور با ساخت و تحویل کشتی جنگی «پرسپولیس» به دولت ایران شکل گرفت؛ حضوری که بعدها با گسترش تجارت، تأسیس کنسولگری در بوشهر و طرح راه‌آهن برلین ـ خلیج فارس، به یکی از محورهای رقابت قدرت‌های اروپایی با بریتانیا تبدیل شد.
به گزارش جام جم آنلاین به نقل از خبرگزاری ایبنا، تاریخ مناسبات ایران و آلمان در عصر قاجار، فراتر از ماجرای ویلهلم واسموس و فعالیت‌های او در جریان جنگ جهانی اول است. آلمان در دوره‌ای که ایران برای رهایی از فشار روسیه در شمال و بریتانیا در جنوب به دنبال یافتن قدرتی سوم بود، کوشید از مسیرهای دریایی، تجاری و دیپلماتیک در خلیج فارس نفوذ کند؛ مسیری که بندر بوشهر در آن جایگاهی محوری داشت.
حیدر امیری، تاریخ‌پژوه و استاد دانشگاه فرهنگیان بوشهر، در کتاب «آلمانی‌ها در خلیج فارس؛ عصر قاجار» با تکیه بر اسناد آرشیوی ایران، آلمان و بریتانیا، ابعاد مختلف حضور ژرمن‌ها در جنوب ایران را بررسی کرده است. این اثر که از سوی نشر شروع منتشر شده و تورج دریایی مقدمه‌ای بر آن نوشته است، مناسبات دو کشور را از رقابت‌های تجاری و خطوط کشتیرانی تا فعالیت‌های کنسولی، نظامی و طرح اتصال ریلی برلین به خلیج فارس دنبال می‌کند.
کشتی «پرسپولیس»؛ نخستین نشانه حضور آلمان‌ها در خلیج فارس
امیری در گفت‌وگو با ایبنا، درباره چگونگی ورود آلمان‌ها به خلیج فارس توضیح داده است که این کشور در گام نخست از مسیر دریا اقدام کرد. دولت ایران برای تقویت توان دریایی خود، سفارش ساخت کشتی‌های جنگی و تجاری را به کارخانه‌های آلمانی داد. کشتی «پرسپولیس» نیز پس از ساخت، با هدایت ناخداها و خدمه آلمانی راهی خلیج فارس شد و در بندر بوشهر به دولت ایران تحویل داده شد.
به گفته این پژوهشگر، این همکاری به معنای اعزام نیروی نظامی آلمان به ایران نبود، بلکه نوعی همکاری فنی و نظامی برای کمک به تقویت توان دریایی کشور به شمار می‌رفت؛ اقدامی که نخستین ردپای عینی حضور آلمان‌ها در خلیج فارس را رقم زد.
چرا ایران در عصر قاجار به دنبال قدرت سوم بود؟
در دوره قاجار، ایران با فشارهای ژئوپلیتیکی روسیه در شمال و بریتانیا در جنوب روبه‌رو بود. به روایت امیری، دولت ایران برای کاستن از نفوذ این دو قدرت و تقویت اقتدار مرکزی، به دنبال استفاده از ظرفیت‌های فکری، فنی و صنعتی آلمان بود؛ کشوری که در آن دوره با سرعت در عرصه صنعت و قدرت دریایی پیشرفت می‌کرد.
یکی از مشکلات اساسی دولت قاجار، نداشتن نیروی دریایی قدرتمند برای حفاظت از سواحل و جزایر خلیج فارس بود. از همین رو، بهره‌گیری از توان فنی و دریایی آلمان می‌توانست راهی برای تقویت موقعیت ایران در برابر مداخلات خارجی باشد.
چرا بوشهر به کانون حضور آلمان در جنوب ایران تبدیل شد؟
با گسترش مناسبات ایران و آلمان، کنسولگری این کشور در بوشهر تأسیس شد. این نمایندگی دیپلماتیک علاوه بر تسهیل امور تجاری و رفت‌وآمد اتباع دو کشور، بستری برای توسعه نفوذ اقتصادی و سیاسی آلمان در منطقه فراهم کرد.
به گفته امیری، با وجود آنکه حضور آلمانی‌ها در منطقه بیش از چهار سال نپایید، این کشور در برخی مقاطع پس از بریتانیا و هند بریتانیا، جایگاه سوم یا چهارم تجارت منطقه را به دست آورد. دامنه فعالیت بازرگانی آلمان نیز به بوشهر محدود نبود و بنادر و مناطقی مانند بصره، خوزستان، آبادان، خرمشهر، اهواز، بندر لنگه و بندرعباس را دربرمی‌گرفت.
خط کشتیرانی هامبورگ ـ خلیج فارس؛ رقیبی برای انحصار تجاری انگلیس
یکی از عوامل گسترش مناسبات اقتصادی آلمان با جنوب ایران، راه‌اندازی خطوط مستقیم کشتیرانی میان بندر هامبورگ و بنادر خلیج فارس بود. امیری می‌گوید شرکت‌های آلمانی کالاهای وارداتی را با قیمت‌هایی پایین‌تر از کالاهای انگلیسی عرضه می‌کردند و محصولات صادراتی بازرگانان ایرانی را نیز با بهایی مناسب‌تر خریداری می‌کردند.
این سیاست تجاری به افزایش استقبال بازرگانان ایرانی از همکاری با آلمان انجامید و منافع بریتانیا را که در پی حفظ موقعیت مسلط خود در منطقه بود، به خطر انداخت.
راه‌آهن برلین ـ خلیج فارس؛ طرحی که با جنگ جهانی اول ناکام ماند
آلمان پس از مدتی دریافت که رقابت دریایی با بریتانیا، با توجه به برتری ناوگان این کشور و طولانی و پرهزینه بودن مسیرهای دریایی، دشوار است. از همین رو، طرح اتصال زمینی برلین به خلیج فارس از مسیر امپراتوری عثمانی و بین‌النهرین را دنبال کرد.
این پروژه با مخالفت جدی روسیه و بریتانیا روبه‌رو شد؛ دو قدرتی که آن را تهدیدی علیه حوزه نفوذ خود می‌دانستند. بخش‌هایی از مسیر راه‌آهن تا عثمانی و محدوده بغداد پیش رفت و حتی گزینه‌هایی برای امتداد آن به کرمانشاه، تهران و بنادر خلیج فارس مطرح شد، اما با آغاز جنگ جهانی اول، طرح عملاً متوقف ماند.
ویلهلم واسموس؛ همراه مقاومت جنوب یا مأمور منافع آلمان؟
امیری در ارزیابی شخصیت ویلهلم واسموس، بر ضرورت تفکیک نگاه مردم جنوب از تحلیل تاریخی تأکید می‌کند. به گفته او، واسموس در میان بخشی از مردم جنوب ایران چهره‌ای یاری‌رسان و حامی مقاومت در برابر بریتانیا شناخته می‌شد؛ اما نباید فراموش کرد که او، مانند دیگر مأموران آلمانی، در چارچوب منافع ملی و اهداف دولت آلمان فعالیت می‌کرد.
این پژوهشگر همچنین تأکید می‌کند که قیام مردم جنوب علیه بریتانیا را نمی‌توان صرفاً به اقدامات واسموس یا تحریک آلمانی‌ها نسبت داد. به اعتقاد او، مقاومت مردم منطقه ریشه در تجربه‌های تاریخی اشغال و مداخله خارجی و باورهای دینی و فتاوای علمای جنوب داشت. رهبران محلی نیز در همکاری با آلمانی‌ها استقلال تصمیم‌گیری خود را حفظ می‌کردند.
تورج دریایی بر اهمیت تاریخ‌نگاری از منظر مناطق تأکید کرده است
به گفته امیری، یکی از نکات مهم مقدمه تورج دریایی بر این کتاب، ضرورت فاصله گرفتن از تاریخ‌نگاری مرکزگراست. از این منظر، تاریخ قاجار را نباید تنها از دریچه تحولات تهران بررسی کرد؛ چراکه مناطقی مانند بوشهر و خلیج فارس نیز در آن دوره کانون رقابت‌های بین‌المللی و تحولات سیاسی و اقتصادی بودند.
کتاب «آلمانی‌ها در خلیج فارس؛ عصر قاجار» می‌کوشد با استفاده از اسناد و منابع ایرانی، آلمانی و بریتانیایی، تصویری گسترده‌تر از مناسبات ایران و آلمان ارائه دهد؛ تصویری که در آن، نقش تجارت، دیپلماسی، دریانوردی و مقاومت محلی در کنار چهره‌هایی چون ویلهلم واسموس دیده می‌شود.
گفت و گو
همراه با رضا فیاضی، بازیگر خاطرهساز تلویزیون
رضا فیاضی: هنوز برای کودکان فیلمنامه دارم
در گفت‌وگو با جام‌جم آنلاین مطرح شد
اجرای آبخیزداری در ۳۲ میلیون هکتار از اراضی کشور / پوشش طرحهای آبخیزداری برای مهار سیلاب کافی نیست
درخشان: قرمزها در هماهنگی بین خطوط سهگانه مشکل دارند